Błonnik pokarmowy w diecie osób z zespołem jelita drażliwego (ZJD)

BŁONNIK POKARMOWY – FUNKCJE I ŹRÓDŁA W ŻYWNOŚCI

Błonnik pokarmowy to  zbiór węglowodanów opornych na działanie enzymów trawiennych, które częściowo ulegają procesom fermentacyjnym w jelicie grubym. Główne efekty fizjologiczne działania błonnika to przyspieszanie perystaltyki jelit, zapobieganie zaparciu, usuwanie toksyn i produktów przemiany materii z organizmu oraz wydłużanie uczucia sytości [1]. Według wytycznych m.in. WHO (Światowej Organizacji Zdrowia) dotyczących spożycia błonnika, zalecana podaż tego składnika z dietą dla zdrowej osoby dorosłej wynosi co najmniej 25 gramów na dobę. Produktami bogatymi w błonnik są: suche nasiona roślin strączkowych, pełnoziarniste produkty zbożowe, takie jak płatki zbożowe z otrębami, ryż brązowy, makarony pełnoziarniste, większość warzyw i owoców oraz orzechy. Najwyższą zawartością włókna pokarmowego charakteryzują się otręby pszenne [2]. Jednak w większości produkty te są eliminowanie z diety osób z zespołem jelita drażliwego podczas stosowania diety low FODMAP.

Błonnik składa się z frakcji rozpuszczalnej i nierozpuszczalnej, które wykazują odmienne funkcje w organizmie. W każdym produkcie pochodzenia roślinnego występują obie frakcje, ale ich zawartość jest zróżnicowana w zależności od produktu.

Frakcja rozpuszczalna składa się m.in. z pektyn, gum, śluzów i β-glukanów. Podstawową funkcją frakcji rozpuszczalnej błonnika jest zdolność do tworzenia żeli w przewodzie pokarmowym, co powoduje zmiękczanie mas kałowych i ułatwienie w oddawaniu stolca. Ponadto frakcja ta przyczynia się do opóźnienia opróżniania żołądka, wydłużenia czasu pasażu treści pokarmowej, opóźnienia wchłaniania składników odżywczych oraz wydłużenia uczucia sytości. Składowe frakcji rozpuszczalnej ulegają fermentacji w jelicie grubym, w wyniku której dochodzi do selektywnego zwiększania liczby bakterii bytujących w okrężnicy, tym samym przyczyniając się do poprawy stanu zdrowia. Głównym źródłem pokarmowym frakcji rozpuszczalnej błonnika są niektóre owoce i warzywa, produkty na bazie owsa oraz jęczmienia, a także nasiona babki płesznik.

Frakcja nierozpuszczalna błonnika to m.in. ligniny, celuloza i skrobia oporna. Frakcja ta odpowiada za nasilenie perystaltyki jelit, przyspiesza pasaż jelitowy oraz zwiększa objętość treści pokarmowej w jelicie. Obecność frakcji nierozpuszczalnej błonnika przyczynia się do zwiększenia liczby wypróżnień i zapobiega zaparciom. Frakcja nierozpuszczalna obniża ryzyko wystąpienia żylaków odbytu, nowotworów jelita grubego oraz uchyłkowatości jelit. Głównym źródłem frakcji nierozpuszczalnej błonnika w diecie są pełnoziarniste produkty zbożowe, takie jak otręby, płatki, kasze, pieczywo, nasiona i orzechy, owoce i warzywa spożywane ze skórką, np. czarna porzeczka, brzoskwinie, jabłka, zielony groszek i inne nasiona roślin strączkowych [2].

 

BŁONNIK POKARMOWY A DIETA LOW FODMAP

W zaburzeniach czynnościowych przewodu pokarmowego, takich jak zespół jelita drażliwego, podaż błonnika z dietą stanowi istotny problem żywieniowy i kliniczny. Ograniczenie spożycia produktów zbożowych, nasion roślin strączkowych, niektórych warzyw i owoców, wynikające ze stosowania diety low FODMAP, może prowadzić do zmniejszenia ogólnej podaży błonnika z dietą [3]. Niegdyś uważano, że niskie spożycie błonnika stanowi przyczynę rozwoju ZJD. Ograniczone dowody na bezpośrednią korzyść ze stosowania diety bogatej w błonnik w tej chorobie stały się przyczyną wielu badań interwencyjnych, na podstawie których stwierdzono, że zwiększone spożycie błonnika pokarmowego u pacjentów z ZJD nasila, a nie zmniejsza objawy choroby [4,5].

Niekorzystne efekty związane z przyjmowaniem błonnika u osób z ZJD dotyczą tworzenia się gazów w świetle jelita, co może prowadzić do wzdęcia brzucha i jelit, natomiast bardziej dotyczy to frakcji nierozpuszczalnej niż rozpuszczalnej [4]. W jednej z metaanaliz wykazano, że u pacjentów z ZJD, w skutek zwiększenia spożycia błonnika ogółem nie nastąpiła poprawa objawów w porównaniu z grupą otrzymującą placebo lub stosującą dietę o niskiej zawartości błonnika. Natomiast zaobserwowano, że frakcja rozpuszczalna wpływała na zmniejszenie objawów u tych pacjentów [5].

 

KTÓRY BŁONNIK WYBRAĆ?

W jelicie grubym istnieją dwa mechanizmy, które wywołują działanie przeczyszczające. Produkty bogate w nierozpuszczalną frakcję błonnika, np. otręby pszenne, mechanicznie podrażniają błonę śluzową jelita, stymulując wydzielanie wody i śluzu, co przyczynia się do nasilenia perystaltyki jelit i ułatwia wypróżnianie. Frakcja rozpuszczalna błonnika znajdująca się, np. w babce płesznik, wykazuje zdolność wiązania wody w jelicie, co powoduje rozmiękczenia mas kałowych i w efekcie ułatwia wypróżnianie. Jednak w świetle badań naukowych porównujących wpływ rozpuszczalnego i nierozpuszczalnego błonnika pokarmowego na objawy ZJD, ten pierwszy powodował znaczną poprawę objawów choroby, podczas gdy ten drugi nie wykazał efektów poprawy, a nawet nasilał objawy w niektórych przypadkach. W związku z tym przed podjęciem decyzji dotyczącej suplementacji błonnika pokarmowego należy wybrać taki produkt, który  zapewnieni korzystny efekt zdrowotny dla chorego z zespołem jelita drażliwego [3,6].

Szczególna rola w zmniejszaniu objawów ZJD przypisywana jest nasionom babki płesznik (Psyllium). W jednym z badań wykazano, że przyjmowanie 10g nasion babki płesznik (2 łyżeczki), będącej źródłem nierozpuszczalnego błonnika, przez 12 tygodni przyczyniło się do znacznego zmniejszenia nasilenia objawów ZJD. Dla porównania, przyjmowanie 10g otrębów pszennych (2 łyżeczki), będących źródłem nierozpuszczalnego błonnika, i placebo (mąki ryżowej) nie wpłynęło za złagodzenie objawów u badanych. Poza tym nie stwierdzono różnic pomiędzy grupami w kontekście zmniejszenia bólu brzucha [7]. Wyniki innego badania z udziałem pacjentów z czynnościowymi zaparciami wykazały, że wśród osób przyjmujących babkę płesznik przez 4 tygodnie zwiększyła się częstotliwość i wygląd oddawanego stolca, czego konsekwencją było znacznie zmniejszenie wzdęcia brzucha. Powyższe wyniki sugerują, że przyjmowanie babki płesznik jest skuteczne w leczeniu zespołu jelita drażliwego, szczególnie jego zaparciowej postaci [3].

 

OWOCE JAKO ŹRÓDŁO BŁONNIKA ROZPUSZCZALNEGO

W skład rozpuszczalnej frakcji błonnika wchodzi m.in. pektyna, która stanowi składnik prebiotyczny (odżywia bakterie bytujące w przewodzie pokarmowym). Pektyny zawarte w owocach zwiększają liczebność korzystnych bakterii w przewodzie pokarmowym zarazem ograniczając liczebność patogennych bakterii. Spożycie owoców sprzyja korzystnym zmianom w mikrobiocie jelitowej, która podlega negatywnym modyfikacjom w trakcie stosowania diety low FODMAP. W jednym z badań wykazano, że spożycie 2 sztuk kiwi dziennie znacznie skróciło pasaż jelitowy, czego konsekwęncją była zwiększona częstotliwość wypróżnień i poprawa ogólnej czynności jelit. Dzienne spożycie 2-3 porcji owoców o niskiej zawartości FODMAP, takich jak: pomarańcze, winogrona, kiwi, cytryny, limonki, mandarynki, marakuja, truskawki, maliny i jagody, dostarcza wystarczającej ilośći błonnika rozpuszczalnego w diecie osób i może zmniejszyć występowanie objawów ZJD. Ponadto zaobserwowano, że efekt prebiotyczny w jelicie wystąpił już po 6 godzinach od spożycia produktów bogatych w pektyny. W związku z tym odczuwalne zmniejszenie nasilenia objawów i poprawa wypróżnień  u osób z zespołem jelita drażliwego następuje w ciągu kilku dni od spożycia pektyn. Ograniczenie spożycia produktów bogatych w błonnik rozpuszczalny skutkuje ponowną intensyfikacją objawów, w związku z tym w celu utrzymania poprawy objawów spożycie owoców powinno być regularne [8].

 

PODSUMOWANIE

Dieta z ograniczenim produktów bogatych w FODMAP oraz błonnik nierozpuszczalny redukuje symptomy ZJD oraz poprawia jakość życia pacjentów. W celu zmniejszenia nasilenia objawów choroby zalecane jest zwiększenie podaży rozpuszczalnej frakcji błonnika, szczególnie w postaci zaparciowej. Polecanymi produktami będącymi źródłem rozpuszczalnej frakcji błonnika są owoce bogate w pektyny, takie jak pomarańcze, winogrona, kiwi, cytryny, limonki, mandarynki, marakuja, truskawki, maliny i jagody. Włączenie nasion babki płesznik do diety osób z ZJD może przynieść chorym dodatkowe korzyści. Nasiona te mogą stanowić dodatek do jogurtu, koktajlu, sałatek, zup i wielu innych; mogą być także spożywane w postaci kleiku sporządzonego poprzez zalanie ich letnią wodą. Rekomendacje dotyczą ograniczenia podaży błonnika nierozpuszczalnego z dietą, który może wzmagać objawy ZJD, czyli produktów takich jak: otręby, duża ilość produktów gruboziarnistych, nasiona roślin strączkowych oraz owoce spożywane ze skórą.

 

 

PIŚMIENNICTWO

  1. Jalil A.M. i wsp.: Effect of β-Glucan and black tea in a functional bread on short chain fatty acid production by the gut microbiota in a gut digestion/fermentation model. Int. J. Environ. Res. Public Health. 2019; 16: 1-14.
  2. Wojtasik A. i wsp.: Błonnik pokarmowy (włókno pokarmowe). W: Normy żywienia dla populacji Polski, red. Jarosz M. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2017, 115-129.
  3. Okawa Y.i wsp.: Specific foods can reduce symptoms of irritable bowel syndrome and functional constipation: a review. Bio. Psycho. Social. Medicine. 2019;13: 1-6.
  4. Algera J. i wsp.: The Dietary Management of Patients with Irritable Bowel Syndrome: A Narrative Review of the Existing and Emerging Evidence. Nutrients. 2019;11: 1-22.
  5. El-Salhy M i wsp.: Diet in irritable bowel syndrome. Nutr. J.. 2015; 14: 1-11.
  6. McRorie Jr i wsp.: Understanding the Physics of Functional Fibers in the Gastrointestinal Tract: An Evidence-Based Approach to Resolving Enduring Misconceptions about Insoluble and Soluble Fiber. J. Acad. Nutr. Diet., 2017; 117: 251-264.
  7. Bijkerk C.J. i wsp.: Soluble or insoluble fibre in irritable bowel syndrome in primary care? Randomised placebo controlled trial. BMJ. 2019; 339: b3154.
  8. Dreher M.L.: Whole Fruits and Fruit Fiber Emerging Health Effects. Nutrients. 2018; 10: 1833.