Nabiał w insulinooporności – dobry czy zły?

Mleko oraz produkty mleczne są podstawowym źródłem dobrze przyswajalnego wapnia w diecie, a także pełnowartościowego białka i niektórych witamin. Ponadto zawiera magnez, potas, węglowodany o niskim indeksie glikemicznym i oligosacharydy, które wykazują korzystny wpływ na gospodarkę węglowodanową i wrażliwość insulinową. W wielu badaniach naukowych wykazano, że zwiększone spożycie nabiału sprzyja zmniejszaniu nadmiernej masy ciała, obniżaniu hiperinsulinemii oraz wartości ciśnienia tętniczego krwi. Jednak, jakie mleko i produkty mleczne powinny spożywać osoby z insulinoopornością – odtłuszczone czy pełnotłuste? UHT czy świeże?

Duże spożycie produktów mlecznych, takich jak mleko, jogurty, kefiry i sery wpływa korzystnie na gospodarkę węglowodanową. W jednym z randomizowanych badań oceniano wpływ spożycia niskotłuszczowych produktów mlecznych na insulinooporność. Badani spożywali 4 porcje produktów mlecznych dziennie (porcję stanowiła szklanka chudego mleka lub 175ml jogurtu). Zaobserwowano, że spożycie 4 porcji niskotłuszczowego mleka i jogurtów przez 6 miesięcy przyczyniło się do zmniejszenia wartości stężenia insuliny na czczo o 9% oraz do obniżenia wartości HOMA-IR o 11% u osób z nadwaga i otyłością. Nie zaobserwowano tego w przypadku spożycia 2 lub mniej porcji niskotłuszczowych produktów dziennie. Ponadto spożycie 4 porcji niskotłuszczowych produktów mlecznych nie wpłynęło negatywnie na masę ciała oraz profil lipidowy badanych. Za działanie uwrażliwiające tkanki na insulinę najprawdopodobniej są odpowiedzialne liczne związki bioaktywne zawarte w mleku i jego przetworach, takie jak wapń, witamina D, probiotyki, białko serwatkowe oraz peptydy.

 

INSULINOGENNOŚĆ NABIAŁU

Pomimo niepodważalnych zalet wynikających ze spożycia mleka i przetworów mlecznych, ta grupa produktów charakteryzuje się wysokim indeksem insulinowym. Zaobserwowano, że po spożyciu mleka dochodzi do około 3,5 do 4,4 razy większej odpowiedzi insulinowej niż glukozowej. Sugeruje się, że komórki beta trzustki osób z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej są bardziej wrażliwe na specyficzne kombinacje białek i składników odżywczych w mleku czego konsekwencją jest nadmierny wyrzut insuliny. Wyniki niektórych badań wskazują, że insulinogenne działanie mleka występuje niezależnie od zawartości w nim tłuszczu, ponieważ zarówno spożycie mleka odtłuszczonego, jak i pełnotłustego prowadzi do podobnej odpowiedzi glukozowej i insulinowej. Jednak nie każde badania dostarczają takich wyników. Całkiem niedawno w jednym z nich wykazano, że spożycie mleka pełnotłustego przyczynia do znacznie niższej poposiłkowej produkcji insuliny niż po spożyciu mleka odtłuszczonego.

W celu sprawdzenia jak w rzeczywistości nabiał wpływa na stężenie glukozy i insuliny porównano wpływ spożycia dwóch różnych posiłków na odpowiedź glikemiczną wśród osób zdrowych oraz z upośledzoną tolerancją glukozy. Jeden z posiłków zawierał chude czerwone mięso, sok pomarańczowy oraz chleb. Drugi posiłek składał się z niskotłuszczowego mleka, jogurtu, sera oraz chleba. Oba posiłki zawierały taką samą ilość kilokalorii. Spożycie całkowicie różnych posiłków wywołało podobną odpowiedź glikemiczną wśród badanych. Nie zaobserwowano różnic w wydzielaniu insuliny po spożyciu posiłku nabiałowego. W innym badaniu tych samych autorów oceniającym wpływ nabiału i czerwonego mięsa na wrażliwość insulinową wykazano, że poziom insuliny na czczo był wyższy po spożyciu mleka i produktów mlecznych niż czerwonego mięsa bez zmiany stężenia glukozy na czczo. Ponadto autorzy zaobserwowali zmniejszenie wrażliwości na insulinę (wzrost wskaźnika HOMA-IR) w przypadku osób spożywających nabiał. Zauważono także, że bardziej wrażliwe na zwiększenie wskaźnika HOMA-IR były kobiety niż mężczyźni.

Mimo, iż białka mleka wykazują działanie insulinogenne to niewątpliwie długotrwałe i codziennie spożycie produktów mlecznych poprawia ogólną wrażliwość na insulinę. Insulinogenne działanie nabiału jest bardzo niejednorodne, a efekt ten zależy zarówno od rodzaju spożytego produktu mlecznego, proporcji makroskładników, jak i zawartych w nim składników bioaktywnych.

 

UHT CZY ŚWIEŻE?

Mleko tak zwane świeże (czyli to z butelki trzymane w sklepowej lodówce) to mleko poddane procesowi pasteryzacji, która powoduje zmniejszenie liczby drobnoustrojów chorobotwórczych do poziomu bezpiecznego dla zdrowia człowieka. W trakcie pasteryzacji mleko poddaje się działaniu temperatury 65 – 100 stopni Celsjusza. Straty witamin i składników mineralnych są niewielkie. Takie mleko jest smaczne, ale też znacznie krócej trwałe niż mleko kartonowe. Musi być przechowywane wyłącznie w lodówce i wypite do 24 godzin od momentu otwarcia.

Mleko UHT to mleko sterylizowane, czyli poddane wysokiej temperaturze w bardzo krótkim czasie (135-150 stopni Celsjusza, 1-2 sekundy), a następnie szybko schłodzone. W wyniku tego procesu dochodzi do zniszczenia wszystkich żywych drobnoustrojów, dlatego takie mleko ma znacznie dłuższą trwałość niż mleko świeże i przed otwarciem nie musi być przechowywane w lodówce. Dodatkowo mleko UHT jest pakowane w aseptyczne opakowanie, które uniemożliwia przedostanie się do środka drobnoustrojów. W wyniku sterylizacji straty witamin i składników mineralnych są niewiele większe niż w przypadku mleka świeżego (bardzo krótki czas procesu zabezpiecza przed stratami składników odżywczych).

Zarówno mleko świeże jak i UHT są dobrze przyswajalne przez organizm, ze względu na łatwiejszy dostęp enzymów trawiennych do zdenaturowanych cząsteczek białka mleka. Obecne technologie wykorzystywane do produkcji mleka świeżego i UHT powodują, że wartość odżywcza obu rodzajów mleka jest niemal identyczna, a jedyne czym się różnią to smak i okres przydatności do spożycia. Badania naukowe nie wskazują na niekorzystny wpływ mleka UHT na zdrowie człowieka. W jednym z nich porównano wpływ półtłustego mleka UHT i mleka pasteryzowanego na wzrost parametrów metabolicznych u osób z nadwagą. W tym celu badani wypijali 1,5 litra mleka UHT lub świeżego mleka dziennie. Nie zaobserwowano negatywnego wpływu obu rodzajów mleka na poziom cholesterolu we krwi, stężenie trójglicerydów, wartość ciśnienia tętniczego krwi, poziom insuliny i glukozy na czczo oraz na masę ciała. W związku z tym nie istnieją dowody naukowe, potwierdzające szkodliwość mleka UHT.

 

JAKI NABIAŁ POWINNY SPOŻYWAĆ OSOBY Z INSULINOOPORNOŚCIĄ?

Przede wszystkim taki, który nie zawiera w swoim składzie cukru. Najlepszym wyborem są:

  • jogurt naturalny 1,5-2% tłuszczu
  • kefir i maślanki naturalne 1,5-2% tłuszczu
  • mleko 1,5-2% tłuszczu
  • twarogi półtłuste
  • serek wiejski

Znacznie rzadziej w codziennym jadłospisie powinny występować żółte i pleśniowe sery, mozzarella, feta. Zawierają one znaczną ilość nasyconych kwasów tłuszczowych, które należy ograniczać w diecie przy insulinooporności. Nie mniej jednak można spożywać je od czasu do czasu, ponieważ są dobrym źródłem wapnia w diecie. Na pewno należy wyeliminować produkty typu „light”, takie jak jogurty i sery 0% tłuszczu oraz mleko 0,5% tłuszczu.

 

PODSUMOWANIE

W świetle wyników badań naukowych najlepszym wyborem dla osób z insulinoopornością będą mleko i produkty mleczne częściowo odtłuszczone (1,5-2% tłuszczu). Spożycie mleka i jego przetworów o niskiej zawartości tłuszczu zmniejsza ryzyko wystąpienia cukrzycy typu II i innych powikłań metabolicznych, jednocześnie nie powodując tak dużego wyrzutu insuliny jak mleko i nabiał odtłuszczony (0–0,5% tłuszczu). Nie zaleca się spożycia produktów beztłuszczowych ze względu na wyższy indeks insulinowy niż w przypadku produktów mlecznych o średniej i wysokiej zawartości tłuszczu. Spożycie mleka i produktów mlecznych w ilości 4 porcji dziennie może zmniejszyć insulinooporność bez zwiększenia masy ciała. Istotny dla pacjentów z insulinoopornością jest fakt, że nie należy spożywać samego mleka (lub kawy z mlekiem) między posiłkami. Mleko zawiera łatwo przyswajalne węglowodany, które mogą podnieść poziom glukozy we krwi w sytuacji kiedy nie zostaną spożyte w towarzystwie innych produktów. Mleko oraz kawę z mlekiem najlepiej spożywać do posiłku, a nie pomiędzy nimi.

 

 

1.Rideout T.C. i wsp.: Consumption of low-fat dairy foods for 6 months improves insulin resistance without adversely affecting lipids or bodyweight in healthy adults: a randomized free-living cross-over study. Nutr J. 2013, 12:56.

2.Hansen C.K. i wsp. The effect of UHT-processed dairy milk on cardio-metabolic risk factors. Eur J Clin Nutr. 2017, 71(12): 1463-1466.

3.Mojka K. Charakterystyka produktów mlecznych. Probl Hig Epidemiol. 2013, 94(4): 722-729.

4.Comerford K.B. i wsp. Emerging Evidence for the Importance of Dietary Protein Source on Glucoregulatory Markers and Type 2 Diabetes: Different Effects of Dairy, Meat, Fish, Egg, and Plant Protein Foods. Nutrients. 2016, 8, 446.

5.Turner K.M. i wsp. Acute effect of red meat and dairy on glucose and insulin: a randomized crossover study. Am J Clin Nutr. 2016, 103(1):71-6.

6.Turner K.M. i wsp. Red meat, dairy, and insulin sensitivity: a randomized crossover intervention study. Am J Clin Nutr .2015, 101(6): 1173-9.