Dieta LOW FODMAP – skuteczna terapia zespołu jelita drażliwego

ZESPÓŁ JELITA DRAŻLIWEGO (ZJD)

Zespół jelita drażliwego ZJD (Irritable Bowel Syndrome – IBS) to przewlekłe zaburzenie żołądkowo-jelitowe, które jest definiowane jako występowanie bólu brzucha oraz dyskomfortu związanego z konsystencją i częstotliwością oddawania stolca. Szacuje się, że ZJD dotyczy od 5% do 10% populacji na całym świecie, z czego częściej chorują kobiety. Występowanie tej choroby znacznie obniża jakość życia pacjentów, co jest związane z przerywanymi bólami brzucha w ciągu dnia, dyskomfortem jelitowym, wzdęciami i uczuciem rozdęcia brzucha. Pacjenci z ZJD często unikają wielu produktów spożywczych, po których odczuwają nasilenie dolegliwości. Najczęściej należą do nich mleko i produkty mleczne, pszenica, kofeina, warzywa kapustne i cebulowe, groch, ostre przyprawy, smażone oraz wędzone produkty. Niestety wykluczanie konkretnych produktów na własną rękę bez pomocy specjalisty może doprowadzić do niedoborów witamin i składników mineralnych.

PRZYCZYNY OBJAWÓW ZJD

Do najistotniejszych elementów wpływających na występowanie objawów IBS należą czynniki żywieniowe, w tym występowanie alergii lub nietolerancji pokarmowej, obecność słabo wchłanianych węglowodanów i błonnika w diecie oraz współwystępowanie otyłości. Fizjologiczną podstawą występowania objawów jelitowych w przebiegu ZJD jest rozdęcie jelita cienkiego, które nie tylko wywołuje objawy bólowe, uczucie wzdęcia i widoczne powiększenie brzucha, ale może również prowadzić do wtórnych zmian ruchliwości jelit. Do rozdęcia jelita cienkiego mogą przyczyniać się gazy, płyny oraz elementy stałe. Dlatego też ograniczenie spożycia żywności, która przyczynia się do rozszerzenia jelit, prowadzi do zmniejszenia występowania ogólnych objawów charakterystycznych dla IBS. Składniki diety, które doprowadzają do wystąpienia objawów choroby są słabo absorbowane w początkowym odcinku jelita cienkiego, a następnie fermentowane przez bakterie jelitowe, czego konsekwencją jest produkcja gazów odpowiedzialnych za uczucie rozdęcia jelit. W związku z tym podstawą terapii zespołu jelita drażliwego jest dieta.

DIETA Low FODMAP

Dieta Low FODMAP (Fermentable Oligosaccharides Disaccharides Monosaccharides and Polyols) została stworzona w celu złagodzenia charakterystycznych objawów  zespołu jelita drażliwego oraz poprawienia jakości życia chorych. FODMAP to zbiór krótkołańcuchowych węglowodanów, które nie są prawidłowo wchłaniane w jelicie. FODMAP występują naturalnie w wielu produktach spożywczych i dodatkach do żywności. Należą do nich fruktany i galaktooligosacharydy, występujące w pszenicy, życie, cebuli, czosnku i nasionach roślin strączkowych, laktoza będąca składnikiem mleka i produktów mlecznych, fruktoza, obecna w miodzie, jabłkach, syropie kukurydzianym oraz sorbitol i mannitol występujące w owocach, warzywach i sztucznych słodzikach (np. w ksylitolu). U osób z zespołem jelita drażliwego węglowodany zaliczane do grupy FODMAP ulegają szybkiej fermentacji przez bakterie jelitowe, co przyczynia się do wystąpienia dolegliwości typowych dla tej jednostki chorobowej: wzdęć, kurczowych bólów brzucha, nudności i biegunki. Nasilenie objawów zależy od spożytej łącznej dawki tych węglowodanów oraz od indywidualnej tolerancji pacjenta. Charakterystyczne objawy żołądkowo-jelitowe  pojawiają się od pół do dwóch godzin po posiłku zawierającym FODMAP.

NA CZYM POLEGA DIETA Low FODMAP?

Dieta Low FODMAP składa się z trzech faz:

Faza I – eliminacja

Faza II –  reintrodukcja

Faza III – indywidualizacja

Dieta rozpoczyna się od 2-6 tygodniowego okresu restrykcji żywieniowych, polegających na wyeliminowaniu z diety wszystkich produktów będących źródłem FODMAP. W pierwszej fazie diety eliminacji podlegają między innymi:

  • mleko i większość przetworów mlecznych,
  • warzywa cebulowe,
  • wszystkie nasiona roślin strączkowych (groch, fasola, soja, ciecierzyca, soczewica),
  • karczochy, szparagi, brukselka, buraki, brokuły, awokado
  • produkty z pszenicy i żyta,
  • jabłka, gruszki, brzoskwinie, owoce suszone, większość soków owocowych,
  • miód, słodziki (ksylitol, erytrol), słodycze,
  • niektóre alkohole.

Lista produktów zakazanych w pierwszej fazie diety jest stosunkowo długa, dlatego codzienny jadłospis powinien być dobrze skomponowany, aby nie doprowadzić do niedoborów oraz do zbyt dużej monotonii żywieniowej. Ograniczenie tylko jednego FODMAP nie przyczyni się do ustąpienia objawów, dlatego że wszystkie węglowodany z tej grupy są fermentowane w jelicie w taki sam sposób. Zatem głównym celem fazy eliminacyjnej jest wykluczenie wszystkich słabo wchłanianych węglowodanów w celu zwiększenia skuteczności diety i zoptymalizowania kontroli objawów u pacjentów z IBS.

 

Kolejnym etapem jest przejście do fazy reintrodukcji, w której stopniowo wprowadzane są poszczególne produkty w celu obserwacji reakcji pacjenta i oznaczenia osobniczej wrażliwości na spożyty pokarm.  Faza ta trwa od 8 do 12 tygodni i polega na tym, aby nie wprowadzać do diety więcej niż jednego FODMAP na raz. Testowanie danego produktu powinno trwać co najmniej 3 dni. Etap ponownego wprowadzenia pomaga w określeniu tolerancji dla poszczególnych FODMAP i ostatecznego włączenia ich do diety. Po ponownym wprowadzeniu niektórych pokarmów do diety należy nadal monitorować ewentualne występowanie objawów i swoje samopoczucie.

 

Ostatnia faza polega na zindywidualizowaniu diety, czyli ustaleniu co można jeść a czego należy unikać. Celem tej fazy jest osiągnięcie równowagi między unikaniem niektórych pokarmów o wysokiej zawartości FODMAP a spożywaniem tolerowanych pokarmów bogatych w te węglowodany. W większości przypadków można ponownie wprowadzić wiele produktów FODMAP do swojej diety, lecz nie zawsze w takiej samej ilości jak do tej pory.

 

Zrozumienie zasad diety i właściwe jej przestrzeganie są ważnymi elementami dla zapewnienia sukcesu terapii. Pominięcie jakiejkolwiek fazy diety jak również wydłużanie fazy eliminacyjnej może doprowadzić do zmniejszenia jej efektywności.

 SKUTECZNOŚĆ DIETY Low FODMAP

Skuteczność diety Low FODMAP została potwierdzona wieloma badaniami.

Badacze z australijskiego Uniwersytetu Monash w jednym z badań wykazali, że zastosowanie diety Low FODMAP wśród pacjentów z zespołem jelita drażliwego skutkowało zmniejszeniem nasilenia objawów żołądkowo-jelitowych, w tym głównie wzdęć, bólu brzucha i gazów, a także zaobserwowano poprawę konsystencji stolca. Zmiany były zauważalne po 21 dniach od wdrożenia restrykcji żywieniowych. Po zastosowaniu diety bez ograniczenia FODMAP wśród tych samych osób nie zaobserwowano redukcji żadnych objawów IBS.

W innym badaniu retrospektywnym także wykazano skuteczność diety Low FODMAP w redukcji objawów zespołu jelita drażliwego. Podczas kilkunastomiesięcznego badania wszyscy pacjenci  z IBS zostali poproszeni o uzupełnianie kwestionariusza, w którym pytano o stopień przestrzegania diety, występowania objawów, zmiany w konsystencji stolca oraz jakość życia chorych. W trakcie trwania badania 86% pacjentów z ZJD deklarowało skuteczność zastosowanej diety, w tym 54% zaobserwowało częściowe a 32% całkowite ustąpienie objawów choroby. Największa poprawa była związana z ustąpieniem wzdęć oraz bólów brzucha. Badani zaobserwowali także poprawę konsystencji stolca po zastosowaniu diety.

PODSUMOWANIE

Prawidłowo skomponowana i przestrzegana dieta z ograniczeniem FODMAP może zredukować lub wyeliminować wszystkie objawy zespołu jelita drażliwego. Należy pamiętać o tym, że skuteczność diety jest związana z zastosowaniem w odpowiedniej kolejności poszczególnych jej faz. Dieta Low FODMAP nie może być stosowana do końca życia. Jej celem jest osiągnięcie równowagi między unikaniem niektórych pokarmów o wysokiej zawartości FODMAP a ponownym wprowadzeniem lepiej tolerowanych pokarmów bogatych w te węglowodany. Dietę należy wprowadzić pod okiem wykwalifikowanego dietetyka, ponieważ zmniejszy to ryzyko niedoborów pokarmowych i pozwoli na utrzymanie urozmaiconego jadłospisu. Niestety nie istnieje jedna uniwersalna forma diety FODMAP dlatego jej personalizacja ma kluczowe znaczenie dla każdego pacjenta z zespołem jelita nadwrażliwego.

 

  1. Reding K.W., Cain K.C., Jarrett M.E. i wsp. Relationship between Patterns of Alcohol Consumption and Gastrointestinal Symptoms among Patients with Irritable Bowel Syndrome. Am J Gastroenterol. 2013, 108(2): 270–276.
  2. El-Salhy M., Gundersen D. i wsp. Diet in irritable bowel syndrome. Nutr J. 2015, 14(36): 1-11.
  3. Gibson P.R., Shepherd S.J. Evidence-based dietary management of functional gastrointestinal symptoms: The FODMAP approach. J Gastroenterol Hepatol. 2010, 25:252-258.
  4. Strona Internetowa Uniwersytetu Monash: https://www.monashfodmap.com/ [24.06.2019]
  5. Halmos E.P., Power V.A., Shepherd S.J. i wsp. A Diet Low in FODMAPs Reduces Symptoms of Irritable Bowel Syndrome. Gastroenterology. 2014, 146: 67–75.
  6. Maagaard L., Ankersen D.V., Végh Z. Follow-up of patients with functional bowel symptoms treated with a low FODMAP diet. World J Gastroenterol 2016. 22(15): 4009-4019.
  7. Stolarczyk A. Składniki FODMAP w żywności. Standardy Medyczne/Pediatria. 2015, 12: 235-243.